Tien jaar na de aanslagen van 22 maart 2016 in Brussel blikken we terug op één van de donkerste dagen in de recente geschiedenis van ons land. In deze reeks vertellen magistraten van het Openbaar Ministerie hoe zij die dag hebben ervaren. Niet om de feiten opnieuw te vertellen, maar om te tonen hoe ze die dag beleefden, vanuit hun functie én als mens. Vandaag vertelt Ann Fransen, huidig federaal procureur en toen sectiehoofd terrorisme bij het Federaal Parket, hoe zij die aanslagen ervaarde op de luchthaven van Zaventem.
22 maart 2016 begint voor Ann Fransen als een rustige ochtend. Ze is thuis, bezig met de voorbereidingen voor het afscheid van een collega, tot één telefoontje alles verandert. Het begin van de langste en moeilijkste dag uit haar loopbaan.
“Ik was thuis toen de federaal procureur mij belde. Hij zei dat er twee explosies waren geweest op Zaventem. We hebben meteen besproken hoe we ons zouden organiseren. Ik heb toen de procureur van Halle-Vilvoorde gebeld. Samen met een collega van hen ben ik naar de luchthaven gegaan.”
Aankomen in Zaventem
Nog voor Ann en haar collega’s de luchthaven bereiken, wordt de ernst van de situatie steeds duidelijker. De informatie die binnenkomt, wijst op veel slachtoffers, gewonden en doden.
“We wisten al tijdens de rit dat er heel veel gewonden en doden waren. De informatie van de taxichauffeur kwam ondertussen ook binnen. Hij belde de politie om te laten weten dat hij die ochtend drie mannen met een grote reiskoffer had afgezet aan de luchthaven. Op basis daarvan beslisten we tijdens het traject al om de zaak op niveau van het Federaal Parket te nemen.”
Wanneer ze Zaventem naderen, worden ze tegengehouden.
“Toen we aankwamen, was het pure chaos. Voor ons stond een witte camionette, waarvan we vermoedden dat er ook explosieven in zaten. Op een bepaald moment heb ik toch aangedrongen om te kunnen binnengaan, zodat we de commandopost konden oprichten en de leiding van het onderzoek konden nemen.”
Onderweg moeten ze een parking oversteken die ondertussen vol gewonden ligt.
“Op dat moment probeer je daar niet bij stil te staan. Je schakelt over naar een soort automatische piloot. Je gaat binnen en het eerste wat ik gedaan heb, is onmiddellijk een coördinatievergadering organiseren met de aanwezige politiediensten. Tijdens die vergadering werden de taken verdeeld en beslist welke onderzoeksopdrachten eerst moeten uitgevoerd worden.”
Dan komt het bericht uit Maalbeek
Terwijl de eerste acties lopen, komt een nieuwe melding binnen: een explosie in metrostation Maalbeek.
“Op dat moment weet je dat je met een gecoördineerde actie van een cel te maken hebt. Na de aanslagen van Parijs wisten we dat er nog een aantal daders van diezelfde cel in België aanwezig waren. Je bent eigenlijk op dat moment aan het wachten op een derde of vierde explosie. Die angst zat er heel erg in.”
De ernst van de situatie wordt erger, maar op het terrein in Zaventem gaat het onderzoek onverminderd verder. De hele ochtend komen tientallen tips en getuigenissen binnen.
“In het begin was het onderzoek vooral gefocust op de analyse van de camerabeelden en de tips. Mensen hadden de daders zogezegd zien wegvluchten richting Spanje in een Audi. Maar intuïtief voelde ik op basis van mijn expertise dat het verhaal van de taxichauffeur belangrijk was. Ik heb ingezet op zijn verhaal en meteen een telefoontap gevraagd op het gsmnummer dat de terroristen aan de taxichauffeur hadden gegeven. Ook een huiszoekingsmandaat werd gevraagd op het adres waar hij hen was gaan ophalen. Dat liep in de loop van de voormiddag.”
Rond de middag bekijkt het team de eerste camerabeelden.
“We zagen twee explosies, vermoedelijk door twee zelfmoordterroristen. Een derde persoon die zijn kar voortduwde, verliet het luchthavengebouw: de man met het hoedje. In het begin wisten we niet dat hij de luchthaven verlaten had. Ik heb lang gedacht dat hij zich ergens verstopt had, mogelijk gewapend was en nog zou opduiken. Aan de hand van andere camerabeelden bleek dan toch snel dat hij de luchthaven effectief verlaten had.”
Een derde bom die niet afging
De focus gaat uit naar de derde reiskoffer. Die zal uiteindelijk de zwaarste bom bevatten.
“Het was alle hens aan dek om die derde reiskoffer onder controle te krijgen. Er werd geprobeerd de bom te desactiveren, maar dat lukte niet, waarna de bom gecontroleerd tot ontploffing werd gebracht. Uiteindelijk blijkt dat de bom te zijn die de zwaarste schade heeft aangericht. Mocht die ongecontroleerd tot ontploffing zijn gekomen, zouden er nog eens zoveel doden en gewonden geweest zijn.”
Parallel loopt de zoektocht naar twee verdachten die in Zaventem én Maalbeek vertrokken zijn zonder hun bom tot ontploffing te brengen, waaronder de man met het hoedje.
Oorlogstaferelen
Wanneer de avond valt, wordt de afstapping georganiseerd, samen met de onderzoeksrechter. Pas dan krijgt Ann voor het eerst een volledig zicht op de ravage.
“Je ziet voor het eerst die oorlogstaferelen en de pure chaos. Ik ga bewust niet in op wat we daar aan menselijk trauma en leed zagen. Dat is niet gepast. Maar het was duidelijk dat er verschillende mensen overleden waren. De bommen zaten vol met metaalfragmenten, moeren en bouten, die door de enorme kracht van de explosie zijn weggeblazen doorheen de luchthaven en vele slachtoffers geraakt hebben.”
Hoewel Ann de hele dag door blijft functioneren op automatische piloot, komt de impact pas later.
“Je hebt de hele dag op automatische piloot geleefd, zelfs op het moment van de afstapping. Je ziet het wel, maar laat het niet doordringen op het moment zelf en probeert afstand te nemen. Zodra de namen, gezichten en verhalen van de slachtoffers en gewonden bekend raken, komt dat hard binnen. Een combinatie van verdriet, medeleven, boosheid en kwetsbaarheid. Dat blijf je je hele leven meedragen. Bepaalde momenten, verjaardagen, beelden of gebeurtenissen kunnen alles terug naar boven brengen.”
Zorgen voor elkaar
Als sectiehoofd terrorisme draagt Ann niet alleen verantwoordelijkheid voor het onderzoek, maar ook voor haar team.
“Ik had twee collega’s bij mij: een federaal magistraat en een collega van parket Halle‑Vilvoorde. Zij maakten exact hetzelfde mee die dag. Je hebt een enorme coördinatietaak, maar tegelijk ook een menselijke taak: erover waken dat het goed gaat met je collega’s. Dat ze in staat zijn om in die moeilijke omstandigheden te blijven functioneren, zeker voor de collega’s die ter plaatste zijn geweest in Zaventem en Maalbeek. Zij hebben gruwelijke dingen gezien.”
Internationale samenwerking
De periode na de aanslagen vormt een marathon van onderzoeken, coördinatie en internationale samenwerking.
“Na de aanslagen kwam nog een lange, zware periode aan met tientallen onderzoeken die gecoördineerd moesten worden en de internationale samenwerking die op volle toeren draaide, zeker na de aanslagen in Parijs. Nadien moest het assisenproces voorbereid worden. En de terreurdreiging? Die is vandaag niet noodzakelijk gedaald.”
“We worden niet meer geconfronteerd met georganiseerde commando’s die vanuit Syrië naar Europa worden gestuurd. De dreiging komt nu van individuen en kleine cellen die radicaliseren op grond van propaganda die circuleert. Buitenlandse gebeurtenissen, zoals in Gaza en Iran, kunnen hen triggeren, waarna ze concrete plannen opvatten om aanslagen te plegen. Dat maakt het werk niet makkelijker. Het is een blijvend proces dat deel uitmaakt van de core business van het Federaal Parket.”
Structurele veranderingen
De aanslagen brachten ook verschillende veranderingen met zich mee.
“Na de aanslagen deed de parlementaire onderzoekscommissie heel wat aanbevelingen. Een ervan is een betere, structurele informatie-uitwisseling door de oprichting van Joint Intelligence Centers en Joint Decision Centers. Hierin wordt elke nieuwe terreurinformatie volop geanalyseerd door alle betrokken diensten, waarna een gemeenschappelijke positie wordt bepaald. De wetgeving werd ook aangepast: op heterdaad telefoontaps bevelen bij een terreuraanslag is nu mogelijk, net als nachtelijke huiszoekingen. De structuren zijn nu uitgewerkt en duidelijker. Iedereen weet waar hij moet zijn bij een aanslag.”
Solidariteit als lichtpunt in de duisternis
Te midden van de gruwelijke periode blijft één element overeind: de onderlinge band met de collega’s.
“Het klinkt misschien raar, maar dergelijke tragische gebeurtenissen brengen een enorme solidariteit mee tussen mensen. Er zijn banden gesmeed voor het leven. Met wie ik op Zaventem was, heb ik een speciale band.Je hebt op dat moment alleen elkaar en probeert het samen te verwerken. Dat is een fijn gevoel en lichtpunt in de duisternis.”
“Al was het ook fijn thuiskomen na die intense periode, waar je al je emoties kwijt kan en een luisterend oor vindt. Ik had, en heb nog steeds, veel geluk om thuis een warm nest te vinden, waar men luisterde en alle andere taken overnam. Mijn man stond er vaak alleen voor, we zaten midden in renovatiewerken aan ons huis. Maar dat zijn kleine problemen in vergelijking met wat anderen hebben meegemaakt die periode.”
Enorme verantwoordelijkheid
22 maart heeft Ann niet veranderd als persoon, maar nóg bewuster gemaakt van de immense verantwoordelijkheid die op haar schouders rust.
“Voor het eerst werd ik in mijn job geconfronteerd met hoe zwaar die is. Het is een job met een enorme verantwoordelijkheid. Maar ik kan verdergaan, omdat ik weet dat we met de info en capaciteit die we hadden, gedaan hebben wat we konden. Het was sowieso één van de moeilijkste dagen uit mijn professionele loopbaan. Je hebt de menselijke tol, maar ook de maatschappelijke impact. De terroristen hebben geprobeerd om onze samenleving en de manier waarop we leven onderuit te halen, maar wij hebben de kracht getoond om dat te boven te komen. We hebben onze vrijheden overeind gehouden en een enorme solidariteit getoond. Mekaar niet met de vinger beginnen wijzen, maar aan één zeel getrokken. Dat is een overwinning van de democratie.”